Soňky ýyllarda dünýäniň dürli ýurtlary wodorod energiýasy senagatynyň ösüşini öň görlüp-eşidilmedik derejede öňe sürýärler. Halkara Wodorod Energetika Komissiýasy we McKinsey tarapyndan bilelikde çap edilen hasabata görä, 30-dan gowrak ýurt we sebit wodorod energiýasyny ösdürmegiň ýol kartasyny çap etdi we wodorod energiýasy taslamalaryna global maýa goýumlary 2030-njy ýyla çenli 300 milliard ABŞ dollaryna ýeter.
Wodorod energiýasy fiziki we himiki üýtgeşmeler prosesinde wodorod tarapyndan bölünip çykýan energiýadyr. Wodorod we kislorod ýylylyk energiýasyny öndürmek üçin ýakylyp bilner, şeýle hem ýangyç öýjükleri arkaly elektrik energiýasyna öwrülip bilner. Wodorodyň diňe bir giň çeşmeleri bolmak bilen çäklenmän, eýsem gowy ýylylyk geçirijiligi, arassa we zäherli däldigi, şeýle hem birlik massa üçin ýokary ýylylyk ýaly artykmaçlyklary hem bar. Şol bir massadaky wodorodyň ýylylyk mukdary benziniňkiden üç esse köp. Ol nebit-himiýa senagaty üçin möhüm çig mal we kosmos raketasy üçin energiýa ýangyjydyr. Howanyň üýtgemegi bilen göreşmek we uglerod bitaraplygyna ýetmek baradaky çagyryşyň artmagy bilen, wodorod energiýasynyň adamzadyň energiýa ulgamyny üýtgetmegine garaşylýar.
Wodorod energiýasy diňe bir çykarylyş prosesinde uglerod zyňyndysynyň nol bolmagy sebäpli däl, eýsem wodorodyň gaýtadan dikeldilýän energiýanyň üýtgewsizligini we arakesmesizligini öwezini dolmak we soňkysynyň giň möçberli ösüşini höweslendirmek üçin energiýa saklaýjy daşaýjy hökmünde ulanylyp bilinýändigi üçin hem meşhurdyr. Mysal üçin, Germaniýanyň hökümeti tarapyndan öňe sürlen "elektrik energiýasyndan gaza" tehnologiýasy wagtynda ulanylyp bilinmeýän ýel energiýasy we gün energiýasy ýaly arassa elektrik energiýasyny saklamak we wodorody has netijeli ulanmak üçin uzak aralyga daşamak üçin wodorod öndürmekdir. Gaz görnüşindäki ýagdaýdan başga-da, wodorod dürli saklamak we daşamak usullary bolan suwuk ýa-da gaty gidrid görnüşinde hem peýda bolup biler. Seýrek "birleşýän" energiýa hökmünde wodorod energiýasy diňe bir elektrik energiýasy bilen wodorodyň arasyndaky çeýe öwrülişi amala aşyrmak bilen çäklenmän, eýsem has arassa we netijeli energiýa ulgamyny gurmak üçin elektrik energiýasynyň, ýylylygyň, sowuklygyň we hatda gaty, gaz we suwuk ýangyjyň özara baglanyşygyny amala aşyrmak üçin "köpri" gurup biler.
Wodorod energiýasynyň dürli görnüşleriniň köp sanly ulanylyş senariýleri bar. 2020-nji ýylyň ahyryna çenli dünýäde wodorod ýangyç batareýaly ulaglaryň eýeçiligi geçen ýyl bilen deňeşdirilende 38% artar. Wodorod energiýasynyň giň möçberli ulanylyşy awtoulag pudagyndan ulag, gurluşyk we senagat ýaly beýleki pudaklara çenli kem-kemden giňelýär. Demir ýol ulaglaryna we gämilere ulanylanda, wodorod energiýasy uzak aralyklara we ýokary ýük daşamagyň däp bolan nebit we gaz ýangyçlaryna garaşlylygyny azaldyp biler. Mysal üçin, geçen ýylyň başynda “Toyota” deňiz gämileri üçin wodorod ýangyç batareýa ulgamlarynyň ilkinji tapgyryny işläp düzdi we iberdi. Paýlanan elektrik energiýasyna ulanylanda, wodorod energiýasy ýaşaýyş jaýlary we täjirçilik jaýlary üçin elektrik we ýylylyk bilen üpjün edip biler. Wodorod energiýasy şeýle hem nebit-himiýa, demir we polat, metallurgiýa we beýleki himiýa pudaklary üçin netijeli çig mal, azaldyjy agentler we ýokary hilli ýylylyk çeşmeleri bilen gönüden-göni üpjün edip, uglerod zyňyndylaryny netijeli azaldyp biler.
Şeýle-de bolsa, ikinji derejeli energiýanyň bir görnüşi hökmünde wodorod energiýasyny almak aňsat däl. Wodorod esasan suwda we gazylyp alynýan ýangyçlarda ýer ýüzündäki birleşmeler görnüşinde bar. Bar bolan wodorod öndürmek tehnologiýalarynyň köpüsi gazylyp alynýan energiýa daýanýar we uglerod zyňyndylaryndan gaça durup bilmeýär. Häzirki wagtda gaýtadan dikeldilýän energiýadan wodorod öndürmek tehnologiýasy kem-kemden kämilleşýär we uglerod zyňyndysy bolmadyk wodorod gaýtadan dikeldilýän energiýa energiýasyny öndürmekden we suw elektrolizinden öndürilip bilner. Alymlar şeýle hem wodorod öndürmek üçin suwuň gün fotolizi we wodorod öndürmek üçin biomassa ýaly täze wodorod öndürmek tehnologiýalaryny öwrenýärler. Tsinghua uniwersitetiniň Ýadro energiýasy we täze energiýa tehnologiýalary instituty tarapyndan işlenip düzülen ýadro wodorod öndürmek tehnologiýasynyň 10 ýyldan soň görkezilişine başlanmagyna garaşylýar. Mundan başga-da, wodorod senagat zynjyry tehniki kynçylyklar we çykdajy çäklendirmeleri bilen ýüzbe-ýüz bolýan saklamak, daşamak, doldurmak, ulanmak we beýleki baglanyşyklary hem öz içine alýar. Mysal hökmünde saklamak we daşamak wodorod pes dykyzlyga eýedir we adaty temperatura we basyş astynda syzmagy aňsat. Polat bilen uzak wagtlap gatnaşyk "wodorodyň döwülmegine" we ikinjisine zyýan ýetirer. Saklamak we daşamak kömürden, nebitden we tebigy gazdan has kyn.
Häzirki wagtda köp ýurtlar täze wodorod gözlegleriniň ähli ugurlary boýunça doly güýjünde işleýärler, tehniki kynçylyklary ýeňip geçmek üçin ädim ätmeli. Wodorod energiýasyny öndürmegiň, saklamagyň we daşamagyň möçberiniň yzygiderli giňelmegi bilen, wodorod energiýasynyň bahasynyň hem pese gaçmagy üçin uly mümkinçilikleri bar. Gözlegler wodorod energiýasy senagat zynjyrynyň umumy bahasynyň 2030-njy ýyla çenli iki esse azalmagyna garaşylýandygyny görkezýär. Biz wodorod jemgyýetiniň çaltlaşmagyna garaşýarys.
Ýerleşdirilen wagty: 2021-nji ýylyň 30-njy marty