[Geljekde litium batareýalarynyň energiýa dykyzlygy toguň 1,5 essesinden 2 esse çenli ýetip biler, bu bolsa batareýalaryň kiçeljekdigini aňladýar.]
[Litium-ion batareýasynyň bahasynyň arzanladyş aralygy iň köp 10% bilen 30% aralygynda. Bahany iki esse azaltmak kyn.]
Smartfonlardan başlap, elektrik awtoulaglaryna çenli batareýa tehnologiýasy durmuşyň ähli taraplaryna kem-kemden aralaşýar. Eýsem, geljekki batareýa haýsy ugurda öser we jemgyýete nähili üýtgeşmeleri getirer? Şu soraglary göz öňünde tutup, "First Financial" žurnalynyň habarçysy geçen aý şu ýyl litium-ion batareýalary üçin himiýa boýunça Nobel baýragyny alan ýapon alymy Akira Ýoşino bilen söhbetdeşlik geçirdi.
Ýoşinonyň pikirine görä, litium-ion batareýalary geljek 10 ýylda hem batareýa senagatynda agdyklyk eder. Emeli intellekt we zatlaryň interneti ýaly täze tehnologiýalaryň ösüşi litium-ion batareýalarynyň ulanylyş mümkinçiliklerine "akyl getirip bolmajak" üýtgeşmeleri getirer.
Göz öňüne getirip bolmajak üýtgeşiklik
Ýoşino "göçme" termini bilen tanyşanda, jemgyýetiň täze batareýa gerekdigini düşündi. 1983-nji ýylda dünýäde ilkinji litium batareýasy Ýaponiýada dünýä indi. Ýoşino Akira dünýäde ilkinji gezek gaýtadan zarýadlanýan litium-ion batareýasynyň prototipini öndürdi we geljekde smartfonlarda we elektrik awtoulaglarynda giňden ulanylýan litium-ion batareýalarynyň ösüşine uly goşant goşar.
Geçen aý Akira Ýoşino “No 1 Financial Journalist” žurnalyna beren eksklýuziw interwýusynda Nobel baýragyny alandygyny bilenden soň, “hakyky duýgularynyň ýokdugyny” aýtdy. “Soňra doly interwýular meni örän meşgul etdi we men örän bagtly bolup bilmedim”. Akira Ýoşino şeýle diýdi: “Emma dekabr aýynda baýraklaryň gowşuryljak güni golaýlaşdygyça, baýraklaryň hakykaty has-da güýçlendi”.
Soňky 30 ýylyň dowamynda 27 sany ýapon ýa-da ýapon alymy himiýa boýunça Nobel baýragyna mynasyp boldy, ýöne olaryň diňe ikisi, şol sanda Akira Ýoşino, korporatiw ylmy işgärler hökmünde baýraklara mynasyp boldy. “Ýaponiýada ylmy-barlag institutlarynyň we uniwersitetleriniň ylmy işgärleri, adatça, baýraklara mynasyp bolýarlar we pudakdan az sanly korporatiw ylmy işgärler baýraklara mynasyp boldular” diýip, Akira Ýoşino “First Financial Journalist” gazetine aýtdy. Şeýle hem, ol pudagyň garaşýan zatlaryny nygtady. Ol kompaniýanyň içinde Nobel derejesindäki ylmy-barlag işleriniň köpdigine, ýöne ýapon senagatynyň öz liderligini we netijeliligini ýokarlandyrmalydygyna ynanýar.
Ýoşino Akira emeli intellekt we zatlaryň interneti ýaly täze tehnologiýalaryň ösdürilmeginiň litium-ion batareýalarynyň ulanylyş mümkinçiliklerine "akyl getirip bolmajak" üýtgeşmeleri getirjekdigine ynanýar. Mysal üçin, programma üpjünçiliginiň ösmegi batareýanyň dizaýn prosesini we täze materiallaryň işlenip düzülmegini çaltlaşdyrar we batareýanyň ulanylyşyna täsir edip, batareýanyň iň gowy gurşawda ulanylmagyna mümkinçilik döredip biler.
Ýoşino Akira şeýle hem öz ylmy işleriniň global howanyň üýtgemegi meselelerini çözmäge goşýan goşandy barada örän alada bildirýär. Ol "First Financial Journalist" žurnalyna beren interwýusynda bu baýragyň iki sebäbi üçin berlendigini aýtdy. Birinjisi, akylly mobil jemgyýetiň ösüşine goşant goşmak; ikinjisi, global daşky gurşawy goramak üçin möhüm serişde bermek. "Daşky gurşawy goramaga goşant geljekde has-da aýdyňlaşar. Şol bir wagtyň özünde, bu hem ajaýyp işewürlik mümkinçiligidir" diýip, Akira Ýoşino maliýe habarçysyna aýtdy.
Ýoşino Akira Meýjo uniwersitetinde professor hökmünde leksiýada talyplara global ýylylygyň öňüni almak üçin gaýtadan dikeldilýän energiýa we batareýalaryň ulanylmagyna jemgyýetçiligiň ýokary garaşýandygyny göz öňünde tutup, daşky gurşaw meseleleri baradaky pikirlerini öz içine alýan öz maglumatlaryny hödürlejekdigini aýtdy.
Batareýa senagatyna kim agalyk eder
Batareýa tehnologiýasynyň ösüşi energiýa rewolýusiýasyny başlady. Akylly telefonlardan elektrik awtoulaglaryna çenli batareýa tehnologiýasy hemme ýerde bar we adamlaryň durmuşynyň ähli taraplaryny üýtgedýär. Geljekki batareýanyň has güýçli we arzan boljakdygy biziň her birimize täsir eder.
Häzirki wagtda senagat batareýanyň energiýa dykyzlygyny ýokarlandyrmak bilen birlikde batareýanyň howpsuzlygyny ýokarlandyrmaga çalyşýar. Batareýanyň işiniň gowulanmagy, gaýtadan dikeldilýän energiýany ulanmak arkaly howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly meseleleri çözmäge hem kömek edýär.
Ýoşinonyň pikirine görä, litium-ion batareýalary geljek 10 ýylda hem batareýa senagatynda agdyklyk eder, ýöne täze tehnologiýalaryň ösüşi we ösmegi pudagyň bahasyny we mümkinçiliklerini güýçlendirmegini dowam etdirer. Ýoşino Akira "First Business News" gazetine beren interwýusynda geljekde litium batareýalarynyň energiýa dykyzlygynyň tokdan 1,5 esseden 2 esse çenli ýetip biljekdigini, bu bolsa batareýanyň kiçeljekdigini aýtdy. "Bu materialy azaldýar we şeýlelik bilen bahasyny azaldýar, ýöne materialyň bahasynda düýpli azalma bolmaz" diýdi. Ol: "Litium-ion batareýalarynyň bahasynyň azalmagy iň köp 10% bilen 30% aralygynda. Bahany iki esse azaltmak has kyn" diýdi.
Elektron enjamlar geljekde has çalt zarýadlanarmy? Akira Ýoşino jogap hökmünde mobil telefonyň 5-10 minutda dolup gutarýandygyny we munuň laboratoriýada gazanylandygyny aýtdy. Emma çalt zarýadlamak üçin güýçli naprýaženiýe gerek, bu bolsa batareýanyň ömrüne täsir eder. Aslynda köp ýagdaýlarda adamlaryň has çalt zarýad almagyna zerurlyk bolmazlygy mümkin.
Ilkinji gurşun-kislotaly batareýalardan başlap, “Toyota” ýaly ýapon kompaniýalarynyň esasy üpjün edijileri bolan nikel-metal gidrid batareýalaryna, 2008-nji ýylda “Tesla Roaster” tarapyndan ulanylan litium-ion batareýalaryna çenli, däp bolan suwuk litium-ion batareýalary on ýyl bäri güýç batareýalary bazarynda agdyklyk edýär. Geljekde energiýa dykyzlygy we howpsuzlyk talaplary bilen däp bolan litium-ion batareýa tehnologiýasynyň arasyndaky gapma-garşylyk barha aýdyňlaşar.
Daşary ýurt kompaniýalaryndan alnan tejribelere we gaty ýagdaýly batareýa önümlerine jogap hökmünde Akira Ýoşino şeýle diýdi: “Meniň pikirimçe, gaty ýagdaýly batareýalar geljekki ugry görkezýär we henizem kämilleşdirilmeli ýerler köp. Tiz wagtda täze öňegidişlikleri görmegi umyt edýärin”.
Şeýle hem, ol gaty ýagdaýly batareýalaryň tehnologiýasy boýunça litium-ion batareýalaryna meňzeşdigini aýtdy. “Tehnologiýanyň kämilleşdirilmegi arkaly litium ionlarynyň ýüzüş tizligi häzirki tizligiň takmynan 4 essesine ýetip biler” diýip, Akira Ýoşino “First Business News” gazetiniň habarçysyna aýtdy.
Gaty ýagdaýly batareýalar gaty ýagdaýly elektrolitleri ulanýan litium-ion batareýalarydyr. Gaty ýagdaýly elektrolitler däp bolan litium-ion batareýalaryndaky partlaýjy organiki elektroliti çalşyrýandygy sebäpli, bu ýokary energiýa dykyzlygy we ýokary howpsuzlyk görkezijileri ýaly iki esasy meseläni çözýär. Gaty ýagdaýly elektrolitler şol bir energiýada ulanylýar. Elektroliti çalşyrýan batareýa has ýokary energiýa dykyzlygyna eýedir, şol bir wagtyň özünde has uly güýje we has uzak wagta eýedir, bu bolsa litium batareýalarynyň indiki nesliniň ösüş meýilidir.
Emma gaty ýagdaýly batareýalar çykdajylary azaltmak, gaty elektrolitleriň howpsuzlygyny ýokarlandyrmak we zarýad bermek we boşatmak wagtynda elektrodlar bilen elektrolitleriň arasyndaky gatnaşygy saklamak ýaly kynçylyklar bilen hem ýüzbe-ýüz bolýarlar. Häzirki wagtda köp sanly dünýä ägirdi awtoulag kompaniýalary gaty ýagdaýly batareýalar üçin ylmy-barlag işlerine we işläp düzmelerine uly maýa goýýarlar. Mysal üçin, “Toyota” gaty ýagdaýly batareýany işläp düzýär, ýöne onuň bahasy mälim edilmeýär. Ylmy-barlag edaralary 2030-njy ýyla çenli global gaty ýagdaýly batareýa isleginiň 500 GWt/saga golaýlamagyna garaşylýandygyny çaklaýarlar.
Nobel baýragyny Akira Ýoşino bilen paýlaşan professor Waýtingham, gaty ýagdaýly batareýalaryň akylly telefonlar ýaly kiçi elektronikada ilkinji gezek ulanylmagynyň mümkindigini aýtdy. “Sebäbi uly göwrümli ulgamlary ulanmakda henizem uly meseleler bar” diýip, professor Wittingham aýtdy.
Ýerleşdirilen wagty: 2019-njy ýylyň 16-njy dekabry